Patrząc z globalnej perspektywy, niewiele miejsc ma takie znaczenie jak Tybet. Aktualność kwestii globalnego ocieplenia, zmiany klimatu, cofania się lodowców, pustynnienia, niepewności dotyczącej wystarczalności pożywienia, spadku bioróżnorodności wskazuje na znaczenie Tybetu. Stawienie czoła tym ważnym kwestiom wymaga znacznego wzrostu badań naukowych na terenach Tybetu i zwiększonego, lepszego zrozumienia stosowanych praktyk użytkowania gruntów, zwłaszcza w rolnictwie, leśnictwie i wypasie trzody. Niezbędna jest krytyczna analiza dotychczasowej polityki w zakresie ochrony środowiska i rozwoju ekonomicznego, jak również nowy sposób myślenia.

W niniejszym artykule używam określenia "Wyżyna Tybetańska" w nawiązaniu do unikalnego terenu geograficznego Azji; krajobrazu wyznaczonego nie liniami na mapie, ale określonego przez topografię. Jest to region charakterystyczny pod względem geologicznym, ekologicznym i społeczno-kulturowym. Wyzwania związane z ochroną środowiska w skali globalnej, jakie niesie XXI w., wymagają spojrzenia na Tybet całościowo, aby móc zrozumieć jego unikalność pod względem ekologicznym, bogactwo naturalnych zasobów i wybitne dziedzictwo kulturowe.

Wyżyna Tybetańska obejmuje obszar około 2,5 miliona kilometrów kwadratowych lub blisko jedną trzecią obszaru Stanów Zjednoczonych i jest największym oraz najwyższym regionem geograficznym na świecie. Ze średnim wzniesieniem 4 500 metrów nad poziomem morza, wyżyna ta ma szerokość ok. 3 000 kilometrów i długość 1 500 kilometrów. Wyżyna Tybetańska znajduje się w pierścieniu wysokich gór - Himalajów na południu, Karakorum na zachodzie i Kunlun na północy. Wykracza ona poza granice polityczne i zawiera większość z wyższych wzniesień Himalajów w Pakistanie, Indiach, Nepalu i Butanie, jak również całość Tybetańskiego Regionu Autonomicznego, Qinghai, zachodniego Syczuanu, Północnego Yunnanu, zachodniego Gansu i północnego Xinjiangu - Ujgurskiego Regionu Autonomicznego w Chinach.

Mam mapę Chin o zwiększonej dokładności, z wyraźnie zaznaczoną Wyżyną Tybetańską wraz z należącymi do niej pasmami górskimi. Przedstawia ona ten rozległy teren, a na nim wyróżniające się strome wzniesienia Himalajów wznoszące się z równin północnych Indii. Patrząc na tę mapę widać wyraźnie, jak Wyżyna Tybetańska dominuje geograficznie nad resztą Azji.

Zdjęcia zrobione przez astronautów z wysokości 200 do 400 kilometrów nad ziemią zapewniają również możliwość obserwowania niezwykłego widoku Wyżyny Tybetańskiej. Bez ingerencji granic politycznych, region ten wyznaczają działy wodne, pasma gór i duże jeziora; wytyczają one granice w sposób naturalny.

Spojrzenie z wysokości zapewnia perspektywę, która pomaga myśleć globalnie i ujrzeć krajobraz w jego całości. Strategiom ochrony środowiska Wyżyny Tybetańskiej potrzebne jest określenie szerszej skali i wprowadzenie programów uwzględniających naturalne systemy. Odpowiednia uwaga musi zostać skierowana na krajobraz, aby móc zapewnić przetrwanie populacji i ekologicznych procesów. Programy te muszą funkcjonować ponad politycznymi podziałami. Linie wyznaczone przez człowieka na mapie nie powstrzymają rzeki przed jej spadkiem ani żurawi czarno-szyich przed migracją, nie powstrzymają też owcy Argali tybetańskiej ani tybetańskiego osła Kiang przed przekraczaniem naturalnych granic w poszukiwaniu pożywienia. Ptaki i zwierzęta przemieszczają się na całej ziemi, więc musimy zaadaptować odpowiedni do tego sposób postrzegania środowiska.

Amerykański poeta Gary Snyder napisał: "Teraz, rozumiejąc wskazówki płynące z nauk o ekologii, wiemy, że musimy myśleć w skali całego działu wodnego, naturalnego systemu. Całych siedlisk. Ocalenie życia pojedynczej papugi czy małpy jest godne uznania. Jednak, jeśli las nie zostanie ocalony, one wszystkie zginą". Uratowanie Wyżyny Tybetańskiej wymaga podejścia uwzględniającego działy wodne, aby zdefiniować plany działań ochrony i rozwoju. Wymaga to również zaakceptowania złożoności natury krajobrazu tybetańskiego, a więc nie tylko sił fizycznych, które go kształtują, ale też jego interakcji ze zjawiskami społeczno-ekonomicznymi i instytucjonalnymi, które mają wpływ na nomadów i rolników korzystających z naturalnych zasobów.

Wyżyna Tybetańska odgrywa istotną rolę w globalnej zmianie klimatu. Wraz ze swoimi ogromnymi alpejskimi lodowcami, które magazynują węgiel w roślinach i glebie, wyżyna ta stanowi znaczące złoże węgla. Węgiel występujący w ekosystemie lodowców jest istotny dla regionalnych i globalnych cyklów węglowych; jest on w stanie zmodyfikować globalne cykle węglowe i wpływać na klimat. Dlatego zjawiska zachodzące na lodowcach tybetańskich powinny mieć coraz większe znaczenie dla opinii światowej, skoncentrowanej coraz bardziej na zmianie klimatu.

Wraz z tysiącami lodowców rozproszonych wzdłuż Wyżyny Tybetańskiej i Himalajów, region ma najwięcej śniegu i lodu zaraz po regionach polarnych. Rzeki mające swe źródło na Wyżynie Tybetańskiej tworzą największe skupisko na całym świecie. Przewidywane jest, że wraz z globalnym ociepleniem, całkowity obszar lodowców na Wyżynie Tybetańskiej zmaleje o 80% do roku 2030. Utrata tych lodowców wpłynie dramatycznie na główne rzeki, które zapewniają wodę dla jednej trzeciej populacji świata. Efekt cofania się lodowców będzie odczuwalny poza granicami Wyżyny Tybetańskiej, znacznie wpłynie na rozległy obszar Azji i spowoduje ryzyko zubożenia, zredukowania handlu i ekonomiczną niestabilność. To stanowi główne polityczne, środowiskowe i społeczno-ekonomiczne wyzwanie na najbliższe lata.

Na Wyżynie Tybetańskiej znajdują się źródła rzek: Żółtej, Jangcy, Mekongu, Salween, Brahmaputry, Gangesu, Sutlej i Indusu. Dodatkowo, rzeki z północnej krawędzi Wyżyny Tybetańskiej spływają do basenu Tarim i przesmyku Gansu, zapewniając cenną wodę dla miast oaz wzdłuż starego Jedwabnego Szlaku. Sposób zarządzania tymi źródłami zdaje się mieć implikacje o globalnym znaczeniu, ponieważ woda z tych działów wodnych będzie miała rosnące znaczenie w przyszłości. Woda, którą zapewniają, jest kluczowa dla przetrwania milionów ludzi żyjących w ich pobliżu. Niedawne powodzie w stanach Bihar i Assam w Indiach zwracają uwagę na ogromne znaczenie tybetańskiego środowiska w regulacji przepływu wody. Jak wiele osób zdaje sobie sprawę, że rzeka Kosi, która ostatnio wylała i przemieściła miliony ludzi w północnym stanie Indii - Biharze, rozpoczyna swój bieg po północnej stronie Mont Everestu? Lub że prawie 60% całkowitej długości 2906-kilometrowej rzeki Brahmaputry, która co roku powoduje powódź w Indiach i Bangladeszu, znajduje się w Tybecie? Wyżyna Tybetańska wymaga większej uwagi, chociażby z prostej przyczyny zasobów wody, które zapewnia.

Daniel J. Miller jest ekologiem, specjalistą od terenów trawiastych, pastwisk i rozwoju rolniczego, z ponad 15-letnim doświadczeniem w rozwoju rolnictwa, zarządzaniem naturalnymi zasobami i ochroną bioróżnorodności w Azji. Pracował w Butanie, Chinach, Mongolii, Nepalu oraz Pakistanie i zwiedził całą Azję południową i południowo- wschodnią. Zna język nepalski, tybetański i podstawy chińskiego.

(Opinie i punkt widzenia wyrażone w artykule należą do autora i nie muszą się pokrywać z tymi należącymi do Amerykańskiej Agencji na rzecz Rozwoju Międzynarodowego - US Agency for International Development czy Rządu Stanów Zjednoczonych).

Tłum. A.M.




więcej...