Kultura Tybetu kształtowała się pod wpływem wielu czynników. Z jednej strony kontakt z sąsiednimi krajami jak Nepal, Indie czy Chiny powodował napływ nowych idei, z drugiej zaś izolacja spowodowana niedostępnym położeniem – sprzyjała zachowaniu lokalnych tradycji. Specyficzne warunki geograficzne i klimatyczne Płaskowyżu Tybetańskiego – położenie na dużych wysokościach nad poziomem morza, krótki sezon wegetacyjny, a surowy klimat sprzyjają rozwojowi gospodarki hodowlanej i różnicowaniu się grup zamieszkujących poszczególne regiony.

Silny wpływ na kulturę tybetańską wywarł, od czasu jego wprowadzenia w VII w., Buddyzm. Nałożenie się elementów buddyzmu z Indii na lokalną prebuddyjską religię Bon i innych lokalnych wierzeń zaowocowało powstaniem unikatowych wierzeń, które odcisnęły swe piętno na sztuce, literaturze i muzyce.

Wraz z przenikaniem buddyzmu na teren Tybetu pojawiały się nowe obyczaje i nowe wzorce w sztuce. Z sanskrytu i chińskiego przetłumaczono szereg prac z astronomii, astrologii i medycyny na język tybetański. Do Tybetu dotarły również nowe umiejętności jak wytwarzanie masła, sera, piwa z jęczmienia, lepienie naczyń ceramicznych, zdobycze cywilizacyjne – młyny wodne i obyczaje – picie herbaty.

SZTUKA

Sztuka tybetańska przez swój głęboko religijny charakter przyjęła zasadniczo formę sztuki sakralnej. Wpływ na nią wywarły zarówno religia buddyjska, jak i kraje ościenne. Przykładowo, obrazy thanka, które pojawiły się po XI w. są synkretyczną formą łączącą w sobie cechy Chińskiego malarstwa zwojowego i form malarskich z Nepalu i Kaszmiru. Prostokątne obrazy malowane na bawełnie lub lnie, przedstawiają tradycyjne motywy religijne, astrologiczne, tematy teologiczne oraz mandale. Powstanie w IV w. buddyzmu mahajany, podkreślającego rolę współczujących istot, które rezygnują z własnego oświecenia by pomóc innym, zaowocowało pojawieniem się w sztuce licznych przedstawień bodhisatwów. Buddyzm tybetański będący spadkobiercą tradycji mahajany odziedziczył i tą tradycję. Najpopularniejszym przedstawieniem sztuki tybetańskiej jest Chenrezig (Avalokiteśwara) – bodhisatwa współczucia, przedstawiany zazwyczaj w pozycji siedzącej z 4 rękami, w których trzyma diament, lotos i różaniec lub też, jako forma stojąca z tysiącem ramion, reprezentując najwyższe współczucie, które dostrzega każdą czującą istotę.

Inne często spotykane przedstawienia, to wizerunki gniewnych bóstw, często malowanych w kręgach ognia z czaszkami zmarłych. Te straszliwe wyobrażenia przedstawiają strażników Dharmy (skt. Dharmapala) a ich przerażający wygląd skrywa ich naturę prawdziwego współczucia. Gniew służy im jedynie do ochrony nauczania Dharmy, konkretnych praktyk tantrycznych czy też do usuwania zakłóceń w praktyce.Wizerunki Dharmapalów pojawiaja się pod wpływem buddyzmu tantrycznego.

W tybetańskich światyniach zwanych lhakangami często obok postaci bóstw buddyjskich pojawiają się lokalne bóstwa opiekuńcze. Jest to spuścizna prebudyjskiej pierwotnej religii Tybetu, zwanej Bon. Z niego to właśnie buddyzm tybetański (za sprawą Guru Rinpoche, który okiełznał lokalne demony) oraz sztuka tybetańska zaadaptowały cały panteon bóstw opiekuńczych.

ARCHITEKTURA

Tybetańska architektura łączy w sobie głębokie buddyjskie podejście oraz wpływy chińskie i indyjskie. Wizerunek buddyjskiego koła dharmy w otoczeniu dwóch jeleni można zobaczyć na niemal każdej gompie (klasztorze) w Tybecie. Kształty czortenów (stupa) zmieniają się od okrągłych w Khamie do czworościennych w Ladakhu (Indie). Większość domów i klasztorów wznoszonych jest na wzniesieniach, w miejscach nasłonecznionych z widokiem na południe. Budynki wykonane są z mieszaniny skał, drewna, cementu i ziemi. W związku z tym dostępność paliwa do ogrzewania i oświetlania domostw jest bardzo ograniczona – budynki mają płaskie dachy, a okna są zbudowane tak, żeby wpuszczać do środka jak najwięcej światła. Ściany są zwykle nachylone do wewnątrz (o 10 stopni) w obawie przed częstymi w rejonach górskich trzęsieniami ziemi.

Tradycyjną architekturę świecką najlepiej przeanalizować na przykładzie Khamu. Domy w Khamie są przestronne i dobrze wpasowują się w krajobraz. Podłogi i stropy są drewniane; poziome belki wspierają dach a te z kolei są wspierane przez drewniane kolumny. Mimo, że obszar ten został mocno wylesiony, drewno jest importowane i szeroko używane w budownictwie. Ganzi (Kham), położone w otoczeniu lasów, słynie z pięknych bogato zdobionych, drewnianych domów. Ich wnętrza są wyłożone panelami z drewna a wyposażenie stanowią bogato zdobione szafki. Umiejętności stolarskie przekazywane są z ojca na syna, jednakże zagrożeniem dla tradycyjnej stolarki jest rosnące wykorzystanie konstrukcji betonowych.

Wiele budowli sakralnych ucierpiało w XX wieku. Kilka klasztorów zostało zniszczonych przez samych Tybetańczyków (klasztor Tengyeling zburzony przez Regenta Taktrę, za konszachty z Chińczykami – 1914 r., Klasztor Sera został ostrzelany za sprzyjanie Retingowi – 1947 r.). Jednakże prawdziwego dzieła zniszczenia dokonała Rewolucja Kulturalna – część klasztorów została całkowicie zburzona (Simbling, Chokorgyel, starsza część klasztoru w Sakya) inne zostały uszkodzone przez umyślnie niszczenie oraz barak ochrony i konserwacji. Klasztor w Litangu (założony przez III Dalajlamę) został zbombardowany przez Chińczyków w odwecie za powstanie, które wybuchło w Khamie. Północny klasztor w Sakya został całkowicie zrównany z ziemią, a południowy przed podzieleniem losu starszego brata uratował Zhou Enlai, który w ostatniej chwili powstrzymał ostrzał. W klasztorze Tashilhunpo zniszczono stupy grobowe panczenlamów. Klasztor Ganden był niszczony dwukrotnie: podczas powstania w 1959 r., i w 1966 r., kiedy to został ostrzelany z dział przez czerwonogwardzistów. Zniszczono stupę grobową Tsonkapy – większość ciała wielkiego reformatora buddyzmu została spalona, ale jednemu z mnichów – Bomi Rimpocze, któremu Chińczycy nakazali wrzucić mumię do ognia udało się uratować czaszkę i trochę prochów. W Samye jeszcze w latach 80 pasły się świnie. Takie historie można by mnożyć.


 

Do najstarszych i najbardziej znanych buddyjskich budowli sakralnych w Tybecie należą: klasztory Changzhug, Jokhang, Ramoche, Trangu – wybudowane za czasów króla Songstena Gampy (VII w.). Klasztor Tsurpu wzniesiony został przez Dusum Khyenpę – pierwszego Karmapę w 1159 r. Południowa część klasztoru Sakya powstała w 1268 r. (starsza pochodząca z 1073 r. północna część została całkowicie zniszczona przez Chińczyków). Klasztory Palcho w Gyantse wraz ze stupą Kumbum, Tashilhunpo w Shigatse oraz klasztory tzw. Wielkie Trójki (Sera, Ganden, Drepung) w XV w.

Od lat 80 podjęto prace mające na celu odbudowę zniszczonych budowli i renowację tego, co ocalało, prace trwają do chwili obecnej.

ZABYTKI NA LIŚCIE UNESCO

Pałac Potala wpisany został na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1944 r., jako najznamienitszy przykład architektury tybetańskiej. Potala była zimową rezydencją władców Tybetu do 1959 roku, kiedy Dalajlama XIV został zmuszony do ucieczki z Tybetu. Obecna siedziba duchowego i politycznego przywódcy Tybetańczyków znajduje się w Dharamsali (Indie).Potala jest najwyżej usytuowanym (3700 m n.p.m.) pałacem na świecie, a do czasu utworzenia na jego terenie muzeum był również największym budynkiem mieszkalnym. Wznosi się ponad 90 metrów nad miastem, zajmując południowe zbocza Marpo Ri (Czerwonej skały) na długości ok. 1,5 km i obszarze 41 hektarów. Składającą się z 13 kondygnacji budowlę wzniesiono z gliny, kamieni i drewna bez użycia gwoździ. Pałac podzielony jest na zewnętrzny Potrang Karpo (Biały Pałac) o świeckim charakterze, zawierający również prywatne pomieszczenia Dalajlamy, oraz wewnętrzny Potrang Marpo (Czerwony Pałac), religijne centrum Tybetu, mieszczące groby 8 z 14 Dalajlamów. Całość mieści ponad 1000 komnat, 10 000 kapliczek oraz 200 000 różnego rodzaju rzeźb.

W 2001 r. wpis rozszerzono o świątynię Jokhang i Pałac Norbulingka.

MUZYKA

Muzyka Tybetu odzwierciedla dziedzictwo kulturowe regionu Himalajów. Przede wszystkim muzyka tybetańska jest muzyką religijną, odzwierciedlając głęboki wpływ buddyzmu na tybetańską kulturę.

Integralną częścią religii są śpiewy w języku tybetańskim i sanskrycie, wykonywane podczas ceremonii religijnych i świąt. Rożne szkoły buddyjskie wykształciły swoje własne formy muzyki – klasyczną (bardziej powściągliwą) w Gelugpie, oraz romantyczną w Ningmapie, Kagju i Sakyapie.

Świecka muzyka tybetańska promowana była przez organizacje takie jak powołany przez Dalajlamę Tybetański Instytutu Sztuk Scenicznych (Tibetan Institut of Performing Arts). Organizacja ta specjalizuje się w operze Lhamo, oraz muzyki tanecznej jak toeshey i nangma. Nangma jest szczególnie popularny w barach karaoke w Lhasie. Inną formą muzyki popularnej jest klasyczny śpiew gar, który towarzyszy ceremoniom i rytuałom.

W przeszłości piosenki odgrywały ważną rolę, jako tradycyjna forma ekspresji i komentowania rzeczywistości. Piosenki ulicy zwane po tybetańsku lu, śpiewane są a cappella (bez akompaniamentu), zazwyczaj w wysokiej tonacji Wykonywane były przez wędrownych poetów i pieśniarzy. Zawierały w sobie elementy satyry społecznej i politycznej. Autorstwo niektórych pieśni ludowych przypisuje się VI Dalajlamie, Cangjangowi Gyatso. Inną kategorią pieśniarzy są bardowie, wykonujący tradycyjny tybetański epos o Królu Gesarze z Ling.

Wielu tybetańskich piosenkarzy zrobiło karierę w chińskim showbiznesie. W 1960 roku występem w przedstawieniu taneczno-wokalnym “Ziemia jest czerwona” ogromną sławę zdobyła Tseten Dolma (才 旦 卓玛) – piewczyni chińskiego Tybetu. Kelsang Metok (格桑 梅朵) popularna piosenkarka, który łączy w sobie tradycyjne tybetańskie pieśni z elementami chińskiej i zachodniej muzyki pop. Purba rgyal ( Pubajia lub蒲 巴 甲) został zwycięzcą w 2006 r. Haonanera, chińskiej wersji Idola. W 2006 roku wystąpił w reżyserowanym przez Sherwooda Hu “Księciu Himalajów”, adaptacji szekspirowskiego Hamleta, którego akcja dzieje się w starożytnym Tybecie. Wśród Tybetańczyków najbardziej znanym i lubianym piosenkarzem jest Kunga, którego zaangażowane teksty, pełne symbolicznych znaczeń często lądują na indeksie władz. Młodsza część publiki (zwłaszcza dziewczęta) szaleją za Shertenem. Zagraniczne style muzyki popularnej miały również duży wpływ na muzykę w Tybecie. Indyjskie Ghazal i filmi są bardzo popularne, podobnie jak rock and roll, który zaowocował powstaniem takich zespołów jak Rangzen Shonu.

Na Zachodzie najbardziej znanymi Tybetańskimi artystami są Ani Choing Dolma i Lama Gyurme.

Ostatnimi czasy nasiliły się prześladowania wobec artystów w Tybecie. W listopadzie 2009 r. młody tybetański piosenkarz mongolskiego pochodzenia, Tashi Dhondrup wydał płytę pt.: "Tortury bez śladu". Album zawiera 13 piosenek wyrażających tęsknotę za przebywającym na wyginaniu Jego Świątobliwością Dalajlamą i nawiązujących do wydarzeń z marca 2008 r. Pięć tysięcy egzemplarzy płyty w błyskawicznym tempie rozeszło się wśród Tybetańczyków w regionie Amdo, gdzie Tashi Dondrup jest uważany za lokalną gwiazdę. Władze chińskie natychmiast zabroniły dystrybucji albumu. Tashi Dhondrup zyskał popularność piosenką „1958 – 2008”, w której porównuje dwa „najbardziej przerażające” okresy w historii Tybetu. Piosenka szybko rozeszła się wśród internautów; Tybetańczycy ściągali ją na swoje telefony komórkowe i rozsyłali znajomym (na swoim blogu opisywała to m. in. tybetańska pisarka, piosenkarka i działaczka na rzecz praw kobiet – Jamyang Kyi). Artysta został aresztowany 3 grudnia 2009 r. w Xiningu (prow. Qinghai). Skazano go pod zarzutem prowadzenia „działalności separatystycznej” na rok i siedem miesięcy reedukacji przez pracę.


 

LITERATURA

Pismo tybetańskie opracowane zostało w VII w. Pierwszy impuls do tworzenia literatury w języku tybetańskim dało utworzenie w VIII w. Uniwersytetu monastycznego Samye, co pociągnęło za sobą konieczność przetłumaczenia obszernych tekstów buddyjskich z sanskrytu na język miejscowy. W swojej ostatecznej formie, odpowiednio w XV i XVII w. Przybrały postać 108 tomów Kandziuru oraz 224 tomów komentarz – Tendziuru. Przez większość historii Tybetu, jego dzieła literackie powstawały pod silnym wpływem myśli buddyjskiej – są to głównie religijne, historyczne i teksty biograficzne, lub mieszaniny tych gatunków. Istnieją również zbiory opowieści ludowych (najbardziej znane to opowieści o tybetańskim łotrzyku Wujku Tompie) oraz prac poświęconych starożytnej prebuddyjskiej religii Bon.

Szczególnie dobrze znane na Zachodzie są Tybetańska Księga Umarłych – przetłumaczona na język angielski w 1927 r., wiersze miłosne Dalajlamy VI oraz 120-tomowy Epos o królu Gesarze, który uważany jest za ostatnią „żywą epopeję” wywodzą się bezpośrednio z ustnej tradycji epickiej. Wśród Tybetańczyków i Mongołów znaleźć można około 140 pieśniarzy, którzy zajmują się tą balladą. W 1996 r. przetłumaczono na język angielski The Tale of the Incomparable Prince napisaną przez Tshe – rin – dban – rgyal’a (1697-1763) – klasyczną powieść tybetańską, o przygodach księcia z Kumaradvitiya, które doprowadzają go do osiągnięcia stanu bodhisatwy.

ŚWIĘTA I FESTIWALE

Święta i festiwale, takie jak Shoton (święto jogurtu), Losar (Nowy Rok), Lingka (święto upamiętniające pokonanie demonów przez Guru Padmasambhawę) czy święto kąpieli są głęboko zakorzenione w tybetańskiej tradycji. Na przełomie lipca i sierpnia, gdy łąki aż po horyzont pokryte są tęczowym dywanem czerwonych, niebieskich i żółtych kwiatów, jak Tybet długi i szeroki odbywają się festiwale jeździeckie. Niektóre z nich są bardziej znane, jak np. w Jyekundo, Litangu, Nagchu czy Gyantse i przyciągają dziesiątki tysięcy widzów, inne mają charakter lokalny. Ludzie zbierają się by przed nadchodzącą długą zimą celebrować tradycyjne obrzędy. Festiwale są połączeniem licznych pikników, trwającego tydzień przyjęcia, grupowych tańców, obrzędów religijnych i nieformalnej parady piękności z ekscytującym konkursem jeździeckim, podczas którego ubrani w odświętne stroje mężczyźni prezentują swoje fantastyczne umiejętności – m.in. strzelanie z łuku z grzbietu pędzącego konia czy też zbieranie rozłożonych na ziemi khataków*.Podczas tej ostatniej ewolucji, głowa jeźdźca znajduje się na wysokości kopyt konia. Ze swych umiejętności jeździeckich znani są zwłaszcza mieszkańcy regionu Amdo (prowincja Qinghai). Do innych atrakcji festiwalu należą wyścigi na grzbietach jaków – na krótkich dystansach zwierzęta te potrafią być bardzo szybkie, konkursy w przeciąganiu liny, pokazy tańców oraz niekończące się uczty i pikniki. W 2007 r. w Jyekundo (chiń. Yushu) odbył się Festiwal Sztuki Khampów (chin. 康巴玉树节 Kangba Yushu Jie), podczas którego zmagania uczestników obserwowało ponad 50 tys. widzów. Tego typu wielkie festiwale odbywają się w poszczególnych miejscowościach raz na 4 lata.

OPERA

Ludowa opera tybetańska znana, jako Ache Lhamo, co dosłownie oznacza "siostra bogini", jest połączeniem tańców, recytacji i piosenek. Repertuar pochodzi z opowieści i historii buddyzmu tybetańskiego. Przedstawienie składa się z występów mimicznych, pieśni chóralnych, operowych recytatywów oraz tanecznych interludiów. Opowiada ono, często humorystycznie, dawne historie buddyjskich świętych i cudotwórców, poucza w kwestiach wiary. Kolorowe maski, które noszą aktorzy mają znaczenie symboliczne – czerwona symbolizuje króla i żółta wskazuje na króla lub lamę.

Opera Tybetańska została założona w XIV w. przez Thangthonga Gyalpo – lamę i budowniczego mostów łańcuchowych. Tangtong Gjalpo stworzył grupę 7 dziewcząt i zorganizował pierwszy występ, aby zebrać fundusze na budowę mostów. Tradycja jest nadal kontynuowana i lhamo odbywa się podczas różnych uroczystości, takie jak Linka i festiwal Shoton.

TYBETAŃSKIE ŻYCIE RODZINNE

Zycie rodzinne skupia się wokół mężczyzn. Mężczyzna dziedziczy własność i jest głową rodziny. Obecnie większość małżeństw jest monogamicznych. Aranżowane małżeństwa są nadal akceptowane wśród nomadów i rolników. Starsi ludzie cieszą się szacunkiem.

POLIANDRIA I POLIGYNIA

Poligamia, bo o niej mowa, była do lat 50-tych tradycyjną formą zawierania związków małżeńskich. W Tybecie spotykamy się z dwiema jej formami: – poliandrią, najbardziej popularną – czyli związkiem pomiędzy braćmi a jedną kobietą oraz poligynią – związkiem pomiędzy siostrami a jednym mężczyzną. Skąd się wzięły takie obyczaje? Otóż badania antropologiczne doprowadziły do wysunięcia hipotezy, iż upowszechnienie się poliandrii warunkowała potrzeba zachowania w posiadaniu ziemi, którą dana rodzina uprawiała od wielu pokoleń oraz konieczność osiągnięcia maksymalnej wydajności pracy poprzez zaangażowanie wszystkich mężczyzn w danej rodzinie.

Po 1978 r. wraz z zarzuceniem gospodarki kolektywnej poliandria odrodziła się w Tybecie, mimo że w świetle konstytucji ChRL jest nadal nielegalna. W chwili obecnej w regionach wiejskich, tę formę małżeństwa praktykuje przeszło 30% populacji. Wysoki odsetek tego typu małżeństw odnotowano w Utsangu – 90% wszystkich związków i w Khamie – 40%. Na terenie Amdo preferowany model małżeństwa to 1 mąż i 1 żona. Uogólniając poliandria dominuje wśród ludów rolniczych, społeczności nomadyczne wybierają raczej związki monogamiczne.

KUCHNIA TYBETU

Kuchnia Tybetu całkowicie różni się od kuchni krajów ościennych, ponieważ tylko niewiele roślin rośnie na tak dużej wysokości. Najważniejszą z nich jest jęczmień. Mąka z prażonego ziarna jęczmienia, zwana tsampą jest podstawą diety. Peter Fleming opisuje podstawowy sposób jej przygotowywania: „wypełnij płytką miskę herbatą, dodaj masło i pozwól mu się rozpuścić (masło jest zazwyczaj zjełczałe i daje serowy posmak), następnie dodaj garść tsampy. Najpierw mąka pływa na powierzchni herbaty, ale z czasem zostaje przez nią pochłonięta. Mieszasz ją palcami na pastę, a następnie ugniatasz ciasto, aż nie będzie przywierało do miski. Śniadanie jest gotowe. Najważniejsze jest mieszanie. Musisz to robić powoli i delikatnie, tak jakbyś łączył rozpuszczoną czekoladę z pianą z białek, przygotowując mus czekoladowy.


W odniesieniu do przygotowywania tsampy, Tybetańczycy nie używają słowa "ugniatać" (zi), raczej użyją słowa "yoe", które oznacza delikatne mieszanie. Mieszając w ten sposób uzyskuje się ciasto, które nie jest twarde i kleiste, ale miękkie i plastyczne. Na tym etapie ciasta nie nazywa się już tsampą, lecz “paag”. Następnie paag dzieli się na małe kawałki, lub lepi z niego kulki. Takie małe kęsy noszą nazwę daga.

Innym sposobem jedzenia tsampy jest jedzenie jej “na sucho”, co po tybetańsku nazywa się tsang-gam. Łyżką nabieramy mąkę i wkładamy do ust. Jeszcze innym sposobem jest wylizywanie suchej tsampy z miski. Kiedy ma się wprawę w przygotowaniu tsampy, wydaje się to bardzo łatwe, ale samodzielny trening nie jest wskazany. Sztuka polega na tym, żeby oddychając podczas tsang-gam (przygotowywania tsampy) nie wciągnąć mąki do płuc, w przeciwnym razie grozi nam atak kaszlu albo nawet zadławienie. Tybetańscy chłopi, zwłaszcza w regionie Tsang dodają garść tsampy do miski piwa jęczmiennego (chang) i jedzą to palcami, co po tybetańsku nosi nazwę kyo-mak da.

Na śniadanie tsampę spożywa się zazwyczaj, jako cham-dur lub jak to widnieje w menu restauracji tybetańskich – “owsianka z tsampy”. Dzieci uwielbiają to danie. O to sposób wykonania: kawałek masła umieszczamy w misce, dodajemy tartego sera, i trochę cukru (najlepiej brązowego), dodajemy gorącej herbaty lub mleka, czekamy aż masło się stopi i mieszamy – całość powinna mieć konsystencję naszej owsianki. Jemy z apetytem.

Dzieci w Tybecie lubią jeść również “popcorn” z ziarna jęczmienia (ney). Potrawa ta nazywana jest yod. Prażony jęczmień jest mielony w młynach zwanych chu-thag gdzie zamienia się w tsampę.

Wysokiej jakości tsampa uzyskiwana jest z najlepszego ziarna, które preparuje się w specjalny sposób, dzięki czemu jest ona nie tylko smaczna ale i pięknie pachnie. Najlepszą tsampę wystarczy połączyć z wodą i jeść bez żadnych dodatków. Ten sposób jedzenia nazywany jest chu-paag.

Na kolację można zrobić pyszną zupę lub bulion o nazwie tsam-tug, składającą się z tsampy, mięsa i warzyw.

W starożytnym Tybecie tsampę serwowano na przyjęciach w dużych, przypominających ciastka blokach zwanych masen, towarzyszyły jej zazwyczaj kawałki gotowanej baraniny i rzodkiew. Tego typu przyjęcia nosiły nazwę sozi masen.

Za panowania dynastii Tang, Tybetańczycy kciukiem wyciskali otwór w bloku tsampy i używali jej jako łyżki do nabierania gulaszu lub duszonych warzyw.

Słowo tsam-zen to skrót od tsampa-zangen, czyli zjadacze tsampy. Podczas pierwszych demonstracji w 1987 r. w Lhasie, Tybetańczycy zachęcali rodaków do wzięcia udziału w protestach wznosząc okrzyki: “Tsampa zangen tso ma dhon-sho!” – Zjadacze tsampy, wyjdźcie! Określenie to używane było jeszcze wielokrotnie, głownie w kontekście politycznym.

Mięso, z jaków, kóz lub baranina, podawane jest zazwyczaj w postaci suszonej lub pikantnego gulaszu z warzywami. Potrawy doprawia się gorczycą, która jest uprawiana w Tybecie. Często spożywany jest także nabiał: jogurt z mleka dzo (samica jaka), masło i ser; umiejętność przygotowywania wysokiej jakości jogurtu podnosi prestiż gospodyni. W lecie w Lhasie i okolicach odbywa się święto jogurtu – Shoton.

Inne potrawy tybetańskie to:

  • Balep korkun – podpłomyk wytwarzany w Centralnym Tybecie, pieczony na patelni a nie w piecu.
  • Thenthuk – zupa mięsno-warzywna z makaronem
  • Momo – pierożki z nadzieniem mięsnym, rzadziej warzywnym.
  • Napoje – herbata z masłem, mlekiem i solą. Panuje błędne przekonanie, że masło używane do herbaty musi być zjełczałe – nie jest to prawdą.
  • Chang – piwo jęczmienne
  • Raksi – wino ryżowe

KALENDARZ

Kalendarz tybetański jest kalendarzem lunisolarnym (księżycowo-słonecznym), czyli rok tybetański składa się z 12 lub 13 miesięcy księżycowych, mających swój początek i koniec w nowiu księżyca. Trzynasty miesiąc dodawany jest raz na 3 lata, tak że średnia roczna kalendarza tybetańskiego jest równa rokowi słonecznemu. Miesiące nie mają nazwy, określane są numerami, z wyjątkiem czwartego miesiąca, który nazywa się Saga Dawa i w którym obchodzi się święto narodzin i oświecenia Buddy.

Tybetański Nowy Rok – Losar wypada zazwyczaj w okresie od końca stycznia do początku marca.

Do każdego roku przypisane jest zwierzę i element

Kolejność zwierząt

Zająć

Smok

Wąż

Koń

Koza

Kogut

Pies

Świnia

Mysz

Byk

Tygrys

Kolejność elementów

Ogień

Ziemia

Żelazo

Woda

Drewno

Dodatkowo do każdego roku przypisany jest i aspekt męski lub żeński, następujące kolejno po sobie, tak wiec przykładowo po roku męskiego Ziemnego Smoka następuje rok żeńskiego Ziemnego Węża. Aspekt męski lub żeński czasami jest pomijany.

Zwierzęta powtarzają się w cyklach 60 letnich, począwszy od (żeńskiego) Ognistego Zająca. Cykle te są ponumerowane. Pierwszy cykl rozpoczął się w 1027 r. Rok 2014 (męskiego Drewnianego Konia) jest 28 rokiem 17 cyklu.

Rok wg kalendarza gregoriańskiego

Rok wg. 60-letniego cyklu Rabjung

Rok Tybetański

Losar

Aspekt, Element, Zwierzę

2008

rab byung 17 lo 22

2135

luty 7

Męska Ziemna Mysz

2009

rab byung 17 lo 23

2136

luty 25

Żeński Ziemny Wół

2010

rab byung 17 lo 24

2137

luty 14

Męski Żelazny Tygrys

2011

rab byung 17 lo 25

2138

marzec 5

Żeński Żelazny Zająć

2012

rab byung 17 lo 26

2139

luty 22

Męski Wodny Smok

2013

rab byung 17 lo 27

2140

luty 11

Żeński Wodny Wąż

2014

rab byung 17 lo 28

2141

marzec 02

Męski Drewniany Koń

2015

rab byung 17 lo 29

2142

luty 18/19

Żeńska Drewniana Owca

2016

rab byung 17 lo 30

2143

luty 8

Męska Ognista Małpa

2017

rab byung 17 lo 31

2144

styczeń 28

Żeński Ognisty Ptak

2018

rab byung 17 lo 32

2145

luty 15/16

Męski Ziemny Pies

2019

rab byung 17 lo 33

2146

luty 5

Żeńska Ziemna Świnia

2020

rab byung 17 lo 34

2147

styczeń 25

Męska Żelazna Mysz


DNI TYGODNIA

Dni tygodnia określane są nazwami ciał niebieskich

Dzień

Nazwa tybetańska (transkrypcja Wylie’go)

Transkrypcja fonetyczna

Obiekt

Niedziela

གཟའ་ཉི་མ་ (gza' nyi ma)

Sa nyi-ma

Słońce

Poniedziałek

གཟའ་ཟླ་བ་ (gza' zla ba)

Sa da-wa

Księżyc

Wtorek

གཟའ་མིག་དམར་ (gza' mig dmar)

Sa Ming-mar

Mars

Środa

གཟའ་ལྷག་པ་ (gza' lhak pa)

Sa Lhak-pa

Merkury

Czwartek

གཟའ་ཕུར་པུ་ (gza' phur bu)

Sa Phur-bu

Jowisz

Piątek

གཟའ་པ་སངས་ (gza' pa sangs)

Sa Pa-sang

Wenus

Sobota

གཟའ་སྤེན་པ་ (gza' spen pa)

Sa Pen-pa

Saturn

Nima "Słońce", Dawa "Księżyc" i Lhakpa "Merkury" to często spotykane imiona nadawane osobom urodzonym odpowiednio w niedzielę, poniedziałek lub środę.

ERY W KALENDARZU TYBETAŃSKIM

Tybetańczycy wyróżniają 4, niezależne od siebie, ery używane do różnych obliczeń

  • Rab Byung: pierwszy rok w pierwszym cyklu 60-letnim odpowiada rokowi 1027 n.e..

  • Rab lo: to całkowita liczba lat liczona od 1027r.

  • Era Tybetańska (używana do inwazji Chińczyków na banknotach) – jako jej początek przyjmuje się rok 255 n.e.

  • Rgyal lo lub bod rgyal lo – pierwszy rok rgyal lo odpowiada rokowi 127 p.n.e. naszego kalendarza, stąd rok 2014 wg kalendarza tybetańskiego jest rokiem 2141.

STRÓJ

Pierwsze, co rzuca się w oczy podróżując po Dachu Świata to różnorodność strojów noszonych przez tubylców. Tybetańczycy są dumni ze swoich tradycyjnych ubiorów i ozdób, odzwierciedlają one bowiem historię, kulturę, wiarę, charakter i bogactwo miejscowej ludności.

Głównym materiałem do wyrobu ubrań, butów, czapek jest pulu – czyli tybetański filc. Wytwarzany jest w Tybecie od ponad 2000 lat. Wełnę owczą, przedzie się ręcznie przy pomocy wrzeciona, a następnie tka na niewielkich domowych krosnach z drewna.

Produkcją pulu wsławiły się Nangarze i Gyantse, a produkowane tam tkaniny znane są nie tylko w całym Tybecie, ale i poza jego granicami. Strój męski jak i damski składa się z koszuli i szaty wierzchniej zwanej czuba, wykonanej zazwyczaj ze skór owczych (noszonych włosem do środka) lub z pulu. W wydaniu męskim jest to coś w rodzaju szerokiego płaszcza, zapinanego pod prawym ramieniem. Damskie czuby są węższe, z rękawami lub bez. Do przepasywania czuby służy tekstylny pas wykonany z czerwonego, żółtego lub jasno zielonego jedwabiu (młode dziewczyny mogą nosić także różowe pasy), opasujący talię dwa razy i zawiązany na węzeł z tyłu. Mężczyźni za pasem noszą krzesiwo, igielnik lub sztylet, a kobiety miedziany lub srebrny haczyk używany do przymocowywanie wiadra podczas dojenia jaków, a czasami nawet dziecko. W ciągu dnia jeden rękaw czuby owinięty jest wokół tali – umożliwia to swobodne poruszanie, oraz pozwala odprowadzać ciepło. Mimo że strój ten nie ma kieszeni za pazuchą jest wiele miejsca na potrzebne rzeczy – miskę na tsampę, malę (różaniec), czy młynek modlitewny.

Typowym elementem stroju kobiecego jest pasiasty fartuch. Noszą go jedynie zamężne kobiety. Paski mogą być szerokie, w mocnych kontrastowych kolorach, lub uznawane za bardziej eleganckie, w wąskie paski o stonowanych barwach. Najbardziej popularne są długie fartuchy zawiązane wokół talii i sięgające rąbka spódnicy. Szyje się je trzech kawałków materiału o różnych wzorach.

Uzupełnieniem stroju jest kapelusz. Tybetańczycy produkują wiele rodzajów nakryć głowy – w lecie nosi się kapelusze wełniane, wiosną – filcowe, zimie zaś czapki z futra lisa. Eleganckie kobiety z Amdo noszą przypominające plaski krążek kapelusze ze skóry owczej od góry obszyte kolorowym jedwabiem.

Zarówno kobiety jak i mężczyźni noszą naszyjniki, kolczyki i bransoletki. spinki do włosów, Wykonywane są one z jadeitu, bursztynu, turkusów, pereł, kamieni zi, macicy perłowej, kości, złota, srebra, kamieni szlachetnych i innych metali.

TRADYCYJNE PREZENTY

Khata to tradycyjny ceremonialny szal ofiarowywany w Tybecie. Symbolizuje przychylność, pomyślność i współczucie. Zazwyczaj jest on wykonany z białego jedwabiu (rzadziej żółtego lub niebieskiego), a jego barwa symbolizuje czystość serca ofiarodawcy. Khata to bardzo uniwersalny prezent – wręcza się go zarówno na wielkich uroczystościach, weselach, pogrzebach, narodzinach, ale również na powitanie i pożegnanie gości jako symboliczne “tashi delek” (tyb. powodzenia).

Jako ciekawostkę można tu podać, że w Tybecie istniał niegdyś obyczaj darowywania rodzicom, którym narodziło się dziecko figurki koziorożca wykonanej z mąki i masła. Jak opisał to niemiecki tybetolog August Hermann Francke. " Nasz chrześcijański ewangelista w Khalatse kilka tygodni temu został ojcem; udzie ze wsi dawali mu i jego żonie w prezencie zrobione z mąki figurki koziorożca. Dał mi jedną z tych postaci, które są wykonane z mąki i masła i powiedział mi, że to był zwyczaj w Tybecie i Ladakhu, aby z okazji narodzin dziecka wręczać figurki koziorożca. To dość ciekawa informacja. Ja sam często zastanawiałem się, dlaczego było tak wiele, wizerunków koziorożca wyrzeźbionych na skałach w miejscach związanych z religią prebuddyjską w Ladakhu. rock rzeźby Koziorożec w miejscach związanych z prebuddyjskiej religii Ladakhu. Teraz wydaje mi się prawdopodobne, że są to modlitwy o pobłogosławienie rodziny potomkiem.”


DYWANY

Wytwarzanie dywanów to pradawna tradycja w Tybecie. Dywany tkane są zazwyczaj z barwionej naturalnymi pigmentami wełny owczej. Proces ich wykonania jest unikatowy, w tym sensie, że praktycznie wszystkie czynności wykonywane są ręcznie.

Zarówno ekspedycja wojskowa Younghousbanda (1903 – 04) jak i L Austine Waddell oraz Perceval Landon opisywali wielkie, dwupiętrowe, warsztaty tkackie w okolicach Giantse, wypełnione szczelnie krosnami tkackimi przy których pracowały kobiety oraz mężczyźni. Warsztaty należały do lokalnych rodzin arystokratycznych a ich klientami były głownie klasztory oraz zamożni mieszkańcy Lhasy i Shigatse.

Tybetańczycy używają dywanów do wielu celów. Khaden to typowy podłużny dywan do spania. Mniejsze dywany używano do wyścielania siodeł lub do siedzenia na nich. W klasztorach, podczas medytacji używano dywanów imitujących skórę tygrysa. Od czasów swojej świetności w XIX i na początku XX wieku przemysł dywaniarski zaczął stopniowo podupadać. Prawdziwy kryzys dosięgnął go jednak od 1959 r. – niepokoje oraz eksperymenty społeczne czasów rewolucji kulturalnej (kolektywizacja) pozostawiły ludziom na wsiach niewiele czasu wolnego na tkanie, jedocześnie skutecznie pozbawiając ich głównego odbiorcy dywanów, jakim były klasztory. Wiele arystokratycznych rodzin, które wcześniej zarządzały warsztatami wyemigrowało do Indii i Nepalu i tam rozwinęło biznes. W latach ‘80 przy wsparciu Panchenlamy X tkanie dywanów zaczęło się odradzać. Panchenlama zachęcał Tybetańczyków do zakładania warsztatów tkackich, widząc w tym nie tylko możliwość dania zatrudnienia mieszkańcom ale także zachowania tybetańskiej tradycji. Powstało kilka warsztatów w Shigatse i w Lhasie.

Tybetańczycy twierdzą, że Tybet jest odrębnym narodem posiadającym własną kulturę, jednak Chińczycy dowodzą, że jest on jedną z mniejszości narodowych w obrębie narodu chińskiego – lokalną odmianą wspólnej wszystkim tym narodom kultury chińskiej. Każdy, kto zna język tybetański oraz miał okazję osobiście poznać Tybetańczyków wie jak bardzo kultura tybetańska jest odmienna od innych kultur.

 

POWIĄZANE ARTYKUŁY:

Tybet - kulturowe ludobójstwo



Stronę prowadzi

Stronę wspierają

  • 6f873f2bfda30f5072cabfdf1c26998f